Vật liệu thân thiện với môi trường là gì? Các tiêu chí đánh giá vật liệu xanh hiện nay

Ngành xây dựng Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi theo hướng phát triển bền vững nhằm hiện thực hóa mục tiêu Net Zero vào năm 2050. Theo Quyết định 13/2024/QĐ-TTg, lĩnh vực xây dựng đã được đưa vào nhóm ngành bắt buộc thực hiện kiểm kê khí nhà kính, với 229 cơ sở phát thải thuộc diện phải kiểm kê. Đồng thời, Thông tư 13/2024/TT-BXD cũng quy định quy trình kiểm kê, đo lường, báo cáo và thẩm định giảm phát thải khí nhà kính trong ngành xây dựng, cho thấy yêu cầu về giảm phát thải đang ngày càng được siết chặt.

Trong bối cảnh đó, vật liệu thân thiện với môi trường trở thành một trong những giải pháp quan trọng giúp giảm tác động môi trường ngay từ giai đoạn thiết kế và thi công. Vậy vật liệu xanh là gì, được đánh giá dựa trên những tiêu chí nào và đâu là những loại vật liệu đang dẫn dắt xu hướng xây dựng bền vững hiện nay?

1. Vật liệu thân thiện với môi trường là gì?

Vật liệu thân thiện với môi trường là các loại vật liệu được thiết kế, sản xuất và sử dụng nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường trong suốt vòng đời sản phẩm. Việc đánh giá không chỉ dừng ở nguồn gốc nguyên liệu mà còn xem xét mức tiêu hao tài nguyên, lượng phát thải khí nhà kính, khả năng tái sử dụng và ảnh hưởng đến sức khỏe con người.

Nói cách khác, một sản phẩm được xem là vật liệu xanh khi tạo ra giá trị sử dụng tương đương hoặc cao hơn vật liệu truyền thống nhưng có tác động môi trường thấp hơn.

1.2. Vật liệu xanh khác gì vật liệu xây dựng truyền thống?

Điểm khác biệt lớn nhất giữa vật liệu xanh và vật liệu xây dựng truyền thống nằm ở phương pháp đánh giá giá trị sản phẩm. Nếu vật liệu truyền thống chủ yếu được xem xét dựa trên chi phí đầu tư ban đầu và tính năng kỹ thuật, vật liệu xanh được đánh giá trên toàn bộ vòng đời sản phẩm nhằm xác định mức độ tác động đến môi trường trong dài hạn.

Thay vì chỉ xem xét chi phí đầu tư ban đầu, vật liệu xanh hướng đến giá trị dài hạn. Ví dụ, kính Low-E hoặc gạch bê tông khí chưng áp (AAC) có thể có chi phí cao hơn vật liệu thông thường ở giai đoạn đầu, nhưng giúp giảm đáng kể chi phí điện năng và chi phí vận hành trong suốt vòng đời công trình. Đây cũng là lý do các dự án đạt chứng nhận công trình xanh như LEED, EDGE hay LOTUS thường ưu tiên sử dụng vật liệu có hiệu quả môi trường được chứng minh bằng dữ liệu thực tế.

2. Vì sao ngành xây dựng phải chuyển sang vật liệu xanh?

Xu hướng sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường không đơn thuần xuất phát từ yêu cầu bảo vệ môi trường mà còn liên quan trực tiếp đến hiệu quả đầu tư, chiến lược phát triển đô thị và các cam kết giảm phát thải toàn cầu.

2.1 Ngành xây dựng là một trong những lĩnh vực phát thải lớn nhất

Theo UNEP và Global Alliance for Buildings and Construction (GlobalABC), lĩnh vực xây dựng hiện chiếm khoảng 37% lượng phát thải CO₂ liên quan đến năng lượng trên toàn cầu. Ngoài ra, ngành xây dựng còn tiêu thụ gần 50% lượng nguyên liệu thô khai thác mỗi năm. Điều này tạo áp lực rất lớn lên tài nguyên thiên nhiên và hệ sinh thái. Chính vì vậy, việc chuyển đổi sang các loại vật liệu có lượng phát thải thấp đang trở thành yêu cầu tất yếu đối với ngành xây dựng hiện đại.

Ngành xây dựng là một trong những lĩnh vực tiêu thụ tài nguyên lớn và phát thải khí nhà kính đáng kể, thông qua sản xuất vật liệu, thi công và vận hành công trình

2.2 Carbon hàm chứa đang trở thành thách thức mới

Trong nhiều năm, các công trình chủ yếu tập trung vào tiết kiệm điện năng trong quá trình vận hành. Tuy nhiên, các nghiên cứu từ World Green Building Council cho thấy carbon hàm chứa (Embodied Carbon) có thể chiếm tới 50% tổng lượng phát thải vòng đời của một công trình mới.

Carbon hàm chứa là lượng khí nhà kính phát sinh từ quá trình:

• Khai thác nguyên liệu
• Sản xuất vật liệu
• Vận chuyển
• Thi công

Điều này khiến vật liệu xây dựng trở thành yếu tố quyết định trong chiến lược giảm phát thải của các dự án xây dựng bền vững.

2.3 Mục tiêu Net Zero đang thúc đẩy thị trường vật liệu xanh

Nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, đã cam kết hướng tới phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050. Để đạt được mục tiêu này, việc giảm phát thải trong lĩnh vực xây dựng là yếu tố bắt buộc. Đây cũng là động lực thúc đẩy sự phát triển của các nhóm vật liệu xanh như bê tông carbon thấp, gạch không nung, vật liệu tái chế và vật liệu sinh học.

Mục tiêu Net Zero (hay "phát thải ròng bằng 0") là trạng thái cân bằng giữa lượng khí nhà kính (chủ yếu là CO₂) thải ra môi trường và lượng khí được hấp thụ lại bởi tự nhiên hoặc các công nghệ thu hồi carbon

3. Tiêu chí đánh giá vật liệu thân thiện với môi trường?

Không phải mọi vật liệu được quảng bá là "xanh" đều thực sự đáp ứng các tiêu chí phát triển bền vững. Trên thực tế, các chuyên gia và tổ chức đánh giá công trình xanh thường xem xét nhiều yếu tố khác nhau để xác định mức độ thân thiện với môi trường của một loại vật liệu. Dưới đây là những tiêu chí quan trọng nhất.

5 tiêu chí nhận biết vật liệu thân thiện với môi trường

3.1. Có nguồn nguyên liệu bền vững

Một vật liệu xanh nên được sản xuất từ nguồn nguyên liệu tái tạo, tái chế hoặc phụ phẩm công nghiệp nhằm giảm áp lực khai thác tài nguyên thiên nhiên.

Ví dụ, gỗ được chứng nhận FSC đến từ các khu rừng được quản lý bền vững, trong khi bê tông xanh có thể tận dụng tro bay hoặc xỉ hạt lò cao để thay thế một phần xi măng truyền thống.

3.2. Hàm lượng phát thải carbon thấp

Phát thải carbon là một trong những tiêu chí quan trọng nhất khi đánh giá vật liệu xây dựng hiện nay. Một vật liệu được xem là thân thiện với môi trường khi giúp giảm lượng khí nhà kính phát sinh trong quá trình khai thác nguyên liệu, sản xuất, vận chuyển và thi công.

Đây cũng là lý do các vật liệu như gạch không nung, bê tông carbon thấp hay vật liệu tái chế đang được nhiều dự án công trình xanh ưu tiên sử dụng.

3.3. Giúp tiết kiệm năng lượng cho công trình

Bên cạnh tác động môi trường trong quá trình sản xuất, vật liệu xanh còn được đánh giá dựa trên hiệu quả sử dụng trong suốt vòng đời công trình.

Các vật liệu có khả năng cách nhiệt, cách âm hoặc kiểm soát bức xạ nhiệt tốt như kính Low-E hay gạch bê tông khí chưng áp AAC có thể giúp giảm đáng kể năng lượng tiêu thụ cho hệ thống điều hòa và thông gió.

3.4. An toàn đối với sức khỏe người sử dụng

Một vật liệu thân thiện với môi trường cần hạn chế hoặc không chứa các thành phần độc hại ảnh hưởng đến sức khỏe con người.

Đối với các vật liệu hoàn thiện như sơn, keo dán hoặc chất trám, hàm lượng VOC (Volatile Organic Compounds) là chỉ số quan trọng phản ánh mức độ phát thải các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi vào không khí trong nhà. Những sản phẩm có VOC thấp thường được đánh giá cao hơn về tính an toàn và chất lượng môi trường sống.

3.5. Có khả năng tái sử dụng hoặc tái chế

Khả năng tái sử dụng và tái chế là tiêu chí quan trọng trong mô hình kinh tế tuần hoàn đang được áp dụng rộng rãi trong ngành xây dựng.

Sau khi công trình kết thúc vòng đời khai thác, vật liệu có thể được thu hồi, tái sử dụng hoặc tái chế thành sản phẩm mới, góp phần giảm lượng chất thải xây dựng và tiết kiệm tài nguyên cho các thế hệ tiếp theo.

4. Các loại vật liệu xanh phổ biến hiện nay

Dựa trên các tiêu chí trên, nhiều vật liệu xây dựng tại Việt Nam hiện nay đã được nghiên cứu và phát triển theo hướng giảm phát thải, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và đáp ứng các yêu cầu của công trình xanh. Dưới đây là một số vật liệu tiêu biểu đang được ứng dụng trong thực tế.

4.1 Chất trám xanh - Apollo Green Sealant A300 đạt chuẩn 

Apollo Green Sealant A300 là chất trám một thành phần lưu hóa axit thân thiện với môi trường

Trong nhóm vật liệu hoàn thiện, chất trám khe cũng ngày càng được chú trọng về yếu tố môi trường. Bên cạnh khả năng trám kín và bảo vệ công trình, các sản phẩm thế hệ mới được phát triển theo hướng giảm phát thải carbon, kiểm soát phát thải VOC và minh bạch dữ liệu môi trường.

Apollo Green Sealant A300 là một ví dụ. Sản phẩm được sản xuất theo quy trình đạt tiêu chuẩn trung hòa carbon, truy vết carbon (ISO 14067 - Carbon Footprint). Đồng thời, sản phẩm đáp ứng các yêu cầu về hiệu suất sử dụng trong công trình, góp phần kéo dài tuổi thọ hạng mục thi công và giảm nhu cầu sửa chữa, thay thế trong quá trình vận hành.

4.2 Kính tiết kiệm năng lượng Low-E

Kính Low-E (Low Emissivity) là loại kính tiết kiệm năng lượng được phủ một hợp chất đặc biệt giúp cản nhiệt, bức xạ mặt trời và tia UV

Low-E là loại kính được phủ lớp oxit kim loại siêu mỏng nhằm kiểm soát quá trình truyền nhiệt qua bề mặt kính. Tại các quốc gia có khí hậu nhiệt đới như Việt Nam, kính Low-E giúp:

• Giảm hấp thụ nhiệt mặt trời
• Giảm tải cho hệ thống điều hòa
• Tăng hiệu quả chiếu sáng tự nhiên
• Tiết kiệm năng lượng vận hành

Đây là một trong những vật liệu được sử dụng phổ biến trong các công trình văn phòng và trung tâm thương mại hiện đại.

4.3 Gạch bê tông khí chưng áp AAC

Gạch bê tông khí chưng áp (AAC) là vật liệu xây dựng không nung siêu nhẹ, nổi bật với khả năng cách âm, cách nhiệt, chống cháy và rút ngắn thời gian thi công.

AAC (Autoclaved Aerated Concrete) là loại vật liệu nhẹ được sản xuất từ xi măng, cát nghiền mịn, vôi và phụ gia tạo khí.

Ưu điểm nổi bật:

• Khối lượng nhẹ hơn 40–60% so với gạch truyền thống
• Khả năng cách nhiệt tốt
• Cách âm hiệu quả
• Chống cháy cao
• Giảm tải trọng kết cấu

4.4 Bê tông xanh

Bê tông xanh giúp giảm 30% lượng khí thải CO2 và tăng 20% việc sử dụng các sản phẩm phế thải của ngành công nghiệp bê tông

Theo Global Cement and Concrete Association (GCCA), sản xuất xi măng hiện đóng góp khoảng 7–8% lượng phát thải CO₂ toàn cầu. Để giảm tác động môi trường, nhiều dự án hiện sử dụng bê tông xanh với tỷ lệ thay thế xi măng bằng tro bay (Fly Ash) hoặc xỉ hạt lò cao nghiền mịn (GGBFS).

Ngoài việc giảm phát thải carbon, bê tông xanh còn giúp:

• Tăng độ bền công trình
• Giảm nhiệt thủy hóa
• Nâng cao khả năng chống xâm thực hóa học

4.5 Tấm xi măng sợi Cellulose

Nhờ cấu trúc sợi gia cường, tấm xi măng sợi có khả năng chịu lực tốt, chống ẩm vượt trội và hạn chế cong vênh, được ứng dụng rộng rãi trong xây dựng

Tấm xi măng sợi là vật liệu được sản xuất từ xi măng Portland kết hợp với sợi cellulose tự nhiên. So với nhiều loại vật liệu truyền thống, sản phẩm này có ưu điểm:

• Không chứa amiăng
• Chống cháy tốt
• Chống ẩm cao
• Tuổi thọ dài
• Dễ tái chế

5. Kết luận

Vật liệu thân thiện với môi trường không còn là lựa chọn mang tính xu hướng mà đang trở thành yêu cầu tất yếu của ngành xây dựng hiện đại. Dưới tác động của các mục tiêu giảm phát thải carbon, chiến lược Net Zero và nhu cầu phát triển công trình xanh, những loại vật liệu như gạch không nung, kính Low-E, AAC, bê tông xanh hay vật liệu tái chế sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng.

Lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp xây dựng trong tương lai sẽ dịch chuyển sang năng lực lựa chọn và ứng dụng hệ vật liệu phát thải thấp, đáp ứng các yêu cầu về dữ liệu môi trường và phát triển bền vững.

FAQ: Câu hỏi thường gặp về vật liệu thân thiện với môi trường

1. Làm thế nào để nhận biết một vật liệu thân thiện với môi trường?

Người dùng có thể dựa trên các tiêu chí như hàm lượng tái chế, mức phát thải VOC, hồ sơ công bố môi trường sản phẩm (EPD), đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA) và các chứng nhận xanh liên quan để xác định mức độ thân thiện với môi trường của vật liệu.

2. Vật liệu xanh có đắt hơn không?

Chi phí đầu tư ban đầu của một số vật liệu xanh có thể cao hơn từ 5–15% so với vật liệu thông thường. Tuy nhiên, nhờ khả năng tiết kiệm năng lượng, giảm chi phí bảo trì và tăng tuổi thọ công trình, tổng chi phí vòng đời thường thấp hơn trong dài hạn.

3. Chất trám khe có ảnh hưởng đến tiêu chí công trình xanh không?

Có. Chất trám khe là một thành phần của hệ vật liệu hoàn thiện và có thể góp phần nâng cao hiệu suất công trình khi đáp ứng các tiêu chí như phát thải thấp, độ bền cao và tuổi thọ sử dụng dài. Hiện nay, nhiều sản phẩm được phát triển theo định hướng giảm phát thải carbon và minh bạch dữ liệu môi trường nhằm đáp ứng yêu cầu của các công trình xanh.

4. Vật liệu xanh có bền không?

Vật liệu xanh có độ bền cao, thậm chí vượt trội hơn vật liệu truyền thống nhờ công nghệ sản xuất tiên tiến. Chúng được thiết kế để chống chịu tác động môi trường tốt hơn, giảm thiểu chi phí bảo trì và có vòng đời sử dụng dài lâu.

5. Xu hướng vật liệu xanh trong xây dựng giai đoạn 2026–2030 là gì?

Trong giai đoạn tới, các loại vật liệu có phát thải carbon thấp, vật liệu tái chế, vật liệu sinh học, bê tông carbon thấp và các sản phẩm có hồ sơ môi trường EPD sẽ trở thành xu hướng chủ đạo. Đây được xem là giải pháp quan trọng giúp ngành xây dựng hướng đến mục tiêu Net Zero và phát triển bền vững.

Tài liệu tham khảo

1. United Nations Environment Programme. (2024). Global Status Report for Buildings and Construction 2024.
2. World Green Building Council. (2023). Bringing Embodied Carbon Upfront.
3. International Organization for Standardization. (2018). ISO 14040: Environmental Management – Life Cycle Assessment – Principles and Framework.
4. International Organization for Standardization. (2017). ISO 14025: Environmental Labels and Declarations – Type III Environmental Declarations.
5. Global Cement and Concrete Association. (2024). Concrete Future Roadmap for Net Zero Carbon.
6. Vietnam Green Building Council. (2024). Vietnam Green Building Market Overview.